Şəkərli diabet və gizli şəkər

Şəkərli diabet nədir?

Şəkərli diabet mədəaltı vəzin kifayət qədər insulin istehsal etməməsi və ya orqanizmin insulinə həssaslığının azalması (insulin direnci) nəticəsində yaranan metabolik xəstəlikdir. İnsulin qida ilə aldığımız şəkəri hüceyrələrə ötürən hormondur; o çatmadıqda və ya işləmədikdə şəkər qanda toplanır.

Diaqnoz qoyulan zaman mədəaltı vəzin insulin istehsal edən beta hüceyrələrinin əhəmiyyətli hissəsi artıq zədələnmiş olur və xəstəlik irəlilədikcə insulin ehtiyatı daha da azalır. Buna görə iki şey vacibdir: insulin direnci varsa, onun gizli şəkərə və diabetə keçməsinin qarşısını vaxtında almaq; diabet artıq varsa, qanda şəkəri mümkün qədər normada saxlamaq.

Diabetin növləri

• Tip 1 diabet — autoimmun xəstəlikdir, insulin istehsalı kəskin azalır. Xəstəliyin başlanğıcından insulin müalicəsi tələb olunur.
• Tip 2 diabet — ən çox rast gəlinən formadır. Əsasında insulin direnci və zamanla artan insulin çatışmazlığı durur; müalicə həyat tərzi dəyişikliyi, dərmanlar və ehtiyac olduqda insulinlə aparılır.
• LADA, və ya «tip 1.5» diabet — böyüklərdə yavaş inkişaf edən autoimmun diabet. İlk vaxtlar tabletlərlə tənzimlənə bilir, lakin zamanla insulin tələb olunur. Diabetin 30 yaşdan sonra başlaması, bədən kütlə indeksinin 25-dən aşağı olması, əlamətlərin kəskin başlaması, şəxsi və ya ailədə autoimmun xəstəliklərin (məsələn, Haşimoto tireoiditi) olması bu formadan şübhələnməyə əsas verir.
• Hamiləlik diabeti — hamiləlik dövründə ilk dəfə aşkarlanan yüksək şəkər. Həm ana, həm də körpə üçün xüsusi nəzarət tələb edir.

Əlamətlər: diabet niyə gec aşkarlanır?

Şəkər xəstəliyinin ən çətin tərəfi uzun müddət səssiz keçməsidir: qanda şəkər çox yüksək olsa belə, bəzən ciddi şikayət olmur. Yaşlı insanlarda klassik əlamətlər ümumiyyətlə zəif ola bilər. Aşağıdakı əlamətlər varsa, gecikmədən yoxlanın:

• Tez-tez susama və ağız quruluğu
• Tez-tez sidiyə getmə
• Halsızlıq, səbəbsiz yorğunluq
• Səbəbsiz arıqlama
• Dərinin quruluğu, dabanlarda dərin, sağalmayan çatlar
• Yaraların gec sağalması, görmənin bulanması

Diaqnoz: hansı analizlər lazımdır?

Diabet və gizli şəkər venadan alınan qanın laborator analizi ilə təyin olunur. Adətən aşağıdakı göstəricilərdən istifadə edilir:

Şəkər yükləmə testində qəbul edilən qlükoza sağlam insana zərər verəcək miqdarda deyil — test yalnız mövcud problemi üzə çıxarır. İnsulin direncindən şübhə olduqda həkim aclıq qlükozası ilə yanaşı qanda insulinin səviyyəsini də təyin edə bilər.

3 aylıq şəkər (HbA1c)

HbA1c son təxminən üç ayda qanda şəkərin orta səviyyəsini göstərir. Analiz üçün venadan qan alınır və acqarına olmaq mütləq deyil.

• Diabeti olan pasiyentlərə adətən hər 3 aydan bir HbA1c yoxlatmaq tövsiyə olunur. Şəkər sabit nəzarət altındadırsa, analiz daha seyrək — ildə ən azı 2 dəfə edilə bilər.
• HbA1c-nin hədəf səviyyəsi yaşa, digər xəstəliklərə və müalicəyə görə fərdi müəyyən edilir. Göstərici yüksəldikcə ağırlaşma riski də artır.
• Qan azlığı (anemiya), böyrək və qaraciyər xəstəlikləri, bəzi dərman və vitaminlər nəticəyə təsir edə bilər — bu barədə həkiminizə məlumat verin.

Evdə şəkəri düzgün ölçmək

Çox pasiyent şəkəri yalnız səhər acqarına ölçür. Bu kifayət deyil: səhər şəkər normal ola bilər, amma gün ərzində, xüsusən yeməkdən sonra yüksəlir və siz bunu görməyə bilərsiniz. Qəbula gəlməzdən əvvəl bir neçə gün şəkəri hər yeməkdən əvvəl və yeməkdən 2 saat sonra ölçüb qeyd edin — belə gündəlik həkimə şəkərin nə dərəcədə nəzarətdə olduğunu daha dəqiq göstərir.

Qlükometrlə ölçmə qaydası

1. Əllərinizi ilıq su və sabunla yuyun, təmiz dəsmalla yaxşıca qurulayın.
2. Barmağın yumşaq «yastıq» hissəsini deyil, yan kənarını deşin; deşdiyiniz barmağı və nahiyəni mütəmadi dəyişin.
3. Barmağı çox dərin deşməyin — lansetdə iynənin dərinliyini tənzimləmək olar.
4. Qan damcısını qlükometrə taxılmış test zolağına yaxınlaşdırın və nəticəni gözləyin.
5. Lanset birdəfəlikdir. Heç vaxt başqasının istifadə etdiyi lansetdən istifadə etməyin.

Müxtəlif cihazların, eləcə də cihazla laboratoriyanın nəticələri arasında müəyyən fərq normaldır. Dəqiq müqayisə üçün qan eyni anda və eyni nöqtədən götürülməlidir — bir dəqiqə sonra və ya başqa barmaqdan ölçülən nəticə fərqli olacaq.

İnsulin: miflər və saxlanma qaydası

Xalq arasında «insulin asılılıq yaradır» fikri geniş yayılıb. Bu yanlışdır: insulin mədəaltı vəzin istehsal etdiyi təbii hormondur və asılılıq yaratmır. Tip 1 diabetdə insulin həyati vacibdir; tip 2 diabetdə isə ehtiyac yarandıqda həkim tərəfindən təyin olunur. «İnsulindən asılı diabet» ifadəsi asılılığı deyil, orqanizmin insulinə ehtiyacını bildirir.

İnsulini necə saxlamalı?

• İstifadə etdiyiniz insulin birbaşa günəş şüası düşməyən, 25 °C-dən isti olmayan yerdə saxlanılır.
• Ehtiyat insulin soyuducuda, +2…+8 °C-də (məsələn, qapı rəfində) saxlanılır. Dondurmaq olmaz.
• Yayda və səfərdə insulini xüsusilə istidən qoruyun.

Şəkərin düşməsi (hipoqlikemiya)

Hipoqlikemiya qanda şəkərin normadan aşağı düşməsidir və əsasən dərman, xüsusən insulin qəbul edən pasiyentlərdə olur. Ürək döyüntüsünün artması, soyuq tər, titrəmə, güclü aclıq hissi, başgicəllənmə və əhvalın qəfil pozulması bunun əlamətləri ola bilər.

• Səbəbləri: insulin dozasının çox olması, insulin vurub yemək yeməmək və ya uzun müddət ac qalmaq, spirtli içki, gözlənilməz ağır fiziki yük.
• İsti havada şəkərin düşməsi daha tez-tez olur — yayda xüsusilə diqqətli olun.
• Hər zaman yanınızda tez sorulan şəkər (məsələn, qənd) saxlayın. Şəkər düşmələri təkrarlanırsa, mütləq həkiminizə deyin — müalicənin dəyişdirilməsi lazım ola bilər.

Stress şəkəri artırırmı?

Qısa cavab: stress zamanı şəkər yüksələ bilər, amma şəkərin daim yüksək olmasını «əsəbdən» izah etmək olmaz. Stress hormonu kortizol insulinin təsirinə əks təsir göstərir və qanda şəkəri qaldırır. Buna görə diabeti olan insan üçün uzunmüddətli stress xüsusilə təhlükəlidir. Şəkəriniz mütəmadi yüksəkdirsə, bunun səbəbi əsəb deyil — müayinə və müalicə lazımdır.

Yayda diabet: həkimin tövsiyələri

• Susamağı gözləmədən mütəmadi su için.
• Günəş altında uzun qalmayın.
• Ayaqyalın gəzməyin; barmaqarası şillələr tövsiyə olunmur.
• Dərinizi uyğun nəmləndirici ilə nəm saxlayın.
• Dərmanları, xüsusən insulini sərin yerdə saxlayın.
• Yay meyvələrinin şəkəri yüksəkdir — porsiyaya diqqət edin.
• Yanınızda su, dərmanlarınız, qlükometr, qənd və yüngül qəlyanaltı olsun.

Diabetik ayaq və ayaq ağrıları

Uzun müddət nəzarətsiz qalan diabetdə ayaqlarda sinirlər (neyropatiya) və damarlar zədələnə bilər. Bu, keyləşmə, yanğı, göynəmə hissi, ağrı və çətin sağalan yaralarla özünü göstərir. Ən vacib müalicə — şəkərin normada saxlanmasıdır; bununla yanaşı qan dövranı və laxtalanma göstəriciləri qiymətləndirilir, ağrıkəsicilər isə yalnız həkim nəzarətində seçilir.

• Ayaqlarınızı hər gün yoxlayın: çat, qızartı, yara, qabar varmı?
• Ayaq gigiyenasına riayət edin və rahat, sıxmayan ayaqqabı geyinin.
• Ayaq problemlərinin ən yaxşı müalicəsi onların qarşısını almaqdır — mütəmadi müayinədən keçin.